Süni səbəblər :

Qalıq Yanacaqlar:

Kömür, neft və təbii qaz dünyanın bu günki enerji ehtiyacının cox hissəsini təmin edir. Strukturlarında karbon və hidrogen elementlərini saxlayan bu qalıq yanacaqlar, uzun müddətlər içərisində meydana gəlməkdə lakin çox tez istehlak edilməkdədir. Dünyanın müəyyən bölgələrində toplanmış bu yanacaqların günümüz texnologiyasıyla ¾'ünün yarısının çıxarılması qeyri-mümkün; digər yarısının isə çıxarılması texniki olaraq çox bahalıdır. Bu da qalıq yanacaqları yenilənə bilməyən və məhdud yanacaqlar sinifinə daxil edilir.

İstixana Qazlarının Meydana gəlməsi:
Günəşdən gələn şüaların bir hissəsi ozon təbəqəsi və atmosferdəki qazlar tərəfindən sovrulur. Bir qisimi litosferden, bir qisimi isə buludlardan geriyə əks olunur. Yer üzünə çatan şüalar geriyə dönərkən atmosferdəki su buxarı və digər qazlar tərəfindən tutularaq dünyanı istitməkdə olan səth və troposfer normadan isti olur. Bu hadisə, günəş şüalarıyla istilənən amma içindəki istiliyi çölə buraxmayan istixanaları xatırladır; bu səbəblə də bunu təbii istixana təsiri olaraq adlandırılar

Istixana Təsirinin Əhəmiyyəti:
İstixana təsiri təbii olaraq meydana gələn və iqlim üzərində əhəmiyyətli rol oynayandır. Sənaye inqilabı ilə birlikdə, xüsusilə 2-ci dünya döyüşündən sonra, insan fəaliyyəti istixana qazlarının miqdarını hər keçən il artıraraq yüksək nisbətlərə çatdırmışdır.
Bu təsirin yoxluğunda dünyanın ortalama istiliyinin -18ºC olacağı ifadə edilir. Ancaq həyati təsiri olan istixana qazlarının miqdarının normalın üzərinə çıxması və bu artımın sürməsi də dünyanın iqlim tarazlıqlarının pozulmasına səbəb olmasıdır.
Bu təbii təsiri artıran karbondioksid, metan, su buxarı, azotoksit və kloroflorokarbonlar istixana qazları olaraq adlandırmışdırlar. Ozon təbəqəsinin incəlməsi də başqa bir faktordur.

İstixana Qazları : Karbondioksid (CO2):
Dünyanın istiləşməsində əhəmiyyətli bir rolu olan CO2, Günəş şüalarının yer üzünə çatması əsnasında bu şüalara qarşı keçiricidir. Beləcə yer üzünə çarpıb əks olunduqlarında onları sorur.
18 və 19-cu əsrlərdə CO2-in atmosferdəki cəmi 280-290 ppm arasında ikən, qalıq yanacaqların istifadə edilməsi nəticəsində indiki vaxtda təxminən 350 ppmə qədər çıxmışdır. Edilən ölçülmələrə görə atmosferdəki CO2 miqdarı 1958-dən etibarən 9% artmış və günümüzdəki artım miqdarı illik 1 ppm olaraq hesablanmışdır.
Dünyada enerji istifadəsi davamlı artdığından, istifadə olunan texnologiya qısa dövrdə dəyişsə belə, karbondioksid artımının dayandırılması mümkün deyil..

İstixana Qazları: Metan (CH4):
Nisbəti minlərlə ildən bəri dəyişməmiş olan metan qazı, son bir neçə əsrdə iki qata çıxmış və 1950-dən bəri də hər il 1% artmışdır. Edilən son ölçülmələrdə isə metan səviyyəsinin 1,7 ppmə çatdığı görülmüşdür. Bu dəyişiklik CO2 səviyyəsindəki artıma görə az olsa da, metanin CO2-dən 21 qat daha qalıcı olması səbəbiylə ən az CO2 qədər dünyamıza təsir etməkdədir.
Amerika və bir çox qərb ölkəsində zibilliklərin böyük yer örtməsi problem yaradır. Orqanik zibillərdən bir çoxu ayrışarak böyük miqdarda metan ifraz edir, bu qaz da xüsusilə yaxşı ventilyasiyası olmayan və idarə altında tutulmayan köhnə zibilliklərdə partlamalara və içdən yanmalara səbəb olur. Daha da əhəmiyyətlisi atmosferə atılan metan nisbəti artmaqda və bunun nəticəsi olaraq da istixana təsiri təhlükəli ölçülərə çatmaqdadır.

İstixana Qazları: Azotoksit və Su Buxarı:
Azot və oksigen 250ºC istilikdə kimyəvi reaksiyaya girən azotoksitləri meydana gətirir. Azotoksit, əkinçilik və sənaye fəaliyyətlər və bərk tullantılar ilə qalıq yanacaqların yanması əsnasında meydana gəlir. Avtomobillərin tüstü borularından çıxman bu qaz, ətrafın çirklənməsinə səbəb olur.
İstixana təsirinə gətirib çıxaran qazlardan ən əhəmiyyətlilərindən biri də su buxarıdır. Lakin troposferdeki sıxlıqda təsirli olan insan qaynaqları deyil iqlim sistemidir. Qlobal istiləşməylə artan su buxarı iqlim dəyişmələrinə gətirib çıxaracaq.

İstixana Qazları: Xloroflorokarbonlar (XFK):
CFC-lər xlorun, flüorin, karbon və əksəriyyətlə də hidrogenin qarışığından meydana gəlir. Bu qazların əksəriyyəti 1950-ci illərin məhsulu olub indiki vaxtda soyuducularda, kondisionerlərdə, spreylərdə, yanğın söndürücülərdə və plastik istehsalında istifadə edilir. Elm adamları bu qazların ozonu yox edərək əhəmiyyətli iqlim və hava dəyişikliklərinə səbəb olduqlarını sübut etmişlər. Bu qazlar; DDT, Dioksin, Civə, Güllə, Vinilxlorid, PCB-lər, Kükürtdioksit, Sodyumnitrat və Polimerlərdir.

İstixana Qazları: Xloroflorokarbonlar (XFK):
1- DDT: 1940-1950 illər arasında dünya səviyyəsində əkinçilik sahələrindəki böcəkləri zəhərləmək üçün istifadə edilmişdir. Kimyəvi adı dixlorodifeniltrixloroetandır. Tərkibində xlor olan bu qazın insan daxil olmaqla digər canlılar üçün də öldürücü olduğu fərq edildikdən sonra istehsaldan qaldırılmışdır.
2- Dioksin: 100-dən cox növü vardır. Bitkilərin və böcəklərin təxribatı üçün istifadə edilər. Bir çox növü çox təhlükəlidir; xərçəngə və daha bir çox xəstəliyə səbəb olur.
3- Civə: Civənin ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti digər elementlər kimi aydınlaşdırılmamasıdır. 1950-1960 illəri arasında təsirini əhəmiyyətli ölçüdə göstərmiş, Yaponiyada bir neçə yüz balıqçının ölümünə səbəb olmuşdur. Bir ara kosmetik məhsullarda istifadə edilmişsə də daha sonra son dərəcə zəhərli olduğu aydın olub imtina edilmişdir.
4- Güllə: İndiki vaxtda qələmlərin içində grafit olaraq istifadə edilir. Bədənin içinə girdiyi təqdirdə çox zəhərləyicidir; sinir sistemini çökdürüb beynə ziyan verər.
5- Vinilklorid: PVC yəni polyvinyl xloridi əldə etmək üçün istifadə edilən bir qaz qarışığıdır. Tənəffüs edildiyində toksik təsirlidir.
6- PCB-lər: PCB, İngiliscə bir termin olan 'polychlorinated biphenyls' dən yaranandır. Bu sənaye kimyəvi toksik olaraq ilk dəfə 1929-cu ildə istifadə edilməyə başlamış və 100-dən cox növü olduğu təsbit edilmişdir. Bunlar böyük stansiyalardakı elektrik transformatorlarının izolyasiya edilməsində, bir çox elektrikli ev alətlərində eyni zamanda boya və yapışdırıcıların elastiklik qazanmasında istifadə edilir. Bunun yanında xərçəngə gətirib çıxardığı bilinmişdir.
7- Sodyumnitrat: Hisə verilmiş balıq, ət və digər bəzi yeməkləri qorumaq üçün istifadə edilən bir növ duzdur. Bədənə girdiyində xərçəngə gətirib çıxardığı bilinmişdir.
8- Kükürtdioksit (SO2): Bu qaz sulfidin, yağın, müxtəlif təbii qazların və kömürlə neft kimi qalıq yanacaqların yanması nəticəsində ortaya çıxır. Kükürtdioksit və azotoksidin bir-biriylə reaksiyası nəticəsində turşu yağışlarını meydana gətirən kükürtlü kibrit turşusu (H2SO4) meydana gəlir.

9- Polimerler: Təbii və sintetik növləri var. Təbii olanların tərkibi zülal və nişastadan ibarətdir. Sintetik olanlar isə plastik məhsullarda və əl istehsalı olan parçalarda tapılıb. Neylon, tefelon, polyester, spandeks, stirofoam kimi adlar göstərmək olar.

İstixana Qazları: Ozon:
Ozon təbəqəsinin incelmesi "Qlobal İstiləşmə"ni bilvasitə artırır. USNAS-ın 1979-cu ildə nəşr etdiyi hesabatda, ozon təbəqəsində 5% - arasında bir azalma olduğu müşahidə edildiyi qarşıya qoyulmuşdur. Halbuki bundan bir il əvvəl Noyabr 1978-ci ildə kosmosa atılan Nimbus-7 peykindən alınan məlumatlara görə cəmi atmosferik ozon səviyyəsi 1979-1991 illəri arasında orta paralellərdə 3-5%, yuxarı paralellərdə 6 elə 8% arasında azalmışdır (Gleason 1993). 1992-ci ildə Antartikadakı Ozon səviyyəsi isə 1979-cu ildəki səviyyənin P-sinə enmişdir. 1950 və 60-cı illərdəki ozon qalınlığı da 1990-cu illərdən sonra 1/3-ə qədər enmişdir. "The National Research Council"-un 1982 Mart hesabatına görə XFK çərşənbə axşamınımı bu şəkildə davam etsə 21-ci əsrin sonunda stratosferdeki ozon miqdarı 5% arasında bir azalama olacaq.

İstixana Qazlarının Bilinən və Ola biləcək Təsirləri:
Dünyanın istiliyi sənaye inqilabından bu yana 0,45ºC artmışdır. Bunun əsas səbəbi qalıq yanacaqların yanması nəticəsi ortaya çıxan CO2 və digər istixana qazlarıdır. Artan əhali və böyüyən iqtisadiyyatın enerji ehtiyacları da çoxalmaqdadır. Bu ehtiyacın qarşılanması isə qalıq yanacaq istehlakının artmasına və atmosferdəki CO2 miqdarının böyük ölçüdə çoxalmasına səbəb olmasıdır. İstilik artımının ola biləcək təsirləri nəzəriyyələr formasında araşdırılmaqdadır.
Şəhərlərin İstilik Adası Təsiri:
Günəşli və isti günlərdə, sıx əhalili və yüksək binaların sıxlıqla görüldüyü şəhər bölgələrin ətraflarına görə daha isti olmaları, şəhərlərin istilik adası təsirini meydana gətirər. Bu asfaltlanmış sahələr, bitki birliklərinin korlaşdırılmış olduğu bölgələr və qara səthlər "istilik adası təsiri"nin başlıca səbəbləridir.
Şəhərləşmiş sahələrdə hava dövranının quruluşlaşmanın artımıyla maneə törədilməsi və təbii iqlim mühitinin pozulması yerli bir istiləşməyə gətirib çıxarar. Bu cür yerli istiləşmələr də qlobal istiləşmənin əsas səbəblərindəndir.
Şəhər planlamasında və bina istehsalında günəş ilə quruluş arasındakı əlaqənin yaxşı nizamlanmasıda istilik adasının təsiri maneə törədəcək.
Nümunə şəhərlər: Detroit (ABŞ), Los Angeles (ABŞ) ,Hong Kong (ÇİN)...

Smog (hava sıxlığı):
Havaya buraxılan çox miqdardakı qazlar, atmosferdəki havanı sıxlaşdırır, qaz təbəqəsini qalınlaşdırır. Buna görə gələn günəş şüaları daha çox sorurlar, daha az əks etdirirlər və süni bir istixana təsiri meydana gəlir. Qazlar, xüsusilə böyük şəhərlərdə, Hava Sıxlığı (Smog) meydana gətirərək təsirli oluır.
Smog-un olduğu məkanlarda məskunlaşan insanlarda
- Ağciyər ağrıları
- Xırıltı
- Öskürək
- Baş ağrısı
- Ağciyər iltihabları görülər.
İstixana Qazlarının Bilinən və Ola biləcək Təsirləri:
Quraqlıq və sellər: İstixana təsiri müxtəlif iqlim dəyişikliklərinə gətirib çıxaracaq. Tədbir alınmadığı təqdirdə bəzi təbiət hadisələrinin mənfi təsirləri çox böyük ölçülərə çatacaq.
Güc istehsalında azalma: Elektrik güc stansiyalarının hamısı suya ehtiyac duymaqdadır. İsti keçən illərdə elektrik istəyi artacaq lakin su miqdarının azalması ücün elektrik istehsalı düşəcək. Bu da dövlət və xalqlara iqtisadi çətinliklər yaşadacaq, müxtəlif problemlərə səbəb olacaq.
Çay nəqliyyatında problemlər: İstilik artımına bağlı olaraq çay sularının alçalması, suyolu ticarətinə maneə meydana gətirib nəqliyyat xərclərini artıracaq