|
Iqlim dəyişikliyi
İqlim dəyişir, dünya istilənir. Alimlər quraqlıq, sellər və fövqəladə hava şərtləri mövzusunda davamlı olaraq xəbərdarlıq edirlər. Gedərək artan təsirlərin ən böyük səbəbi isə insandır. 8 Maddədən yaranan bu məzmunda, iqlim dəyişikliyi mövzusunda məlumat sahibi olacağıq.
İqlim dəyişikliyi nədir? İstixana təsiri nədir? İstiləşmənin Dəlili nə ? İstilik nə qədər yüksələcək suallarının cavabı burada.
1) İqlim dəyişikliyi nədir?
Dünyanın istiliyi nizamlı olaraq artır. Qlobal istiliyi ortalama səth bu anda 15 dərəcədədir. Geoloji və digər elmi dəlillər sübut edirlər ki, keçmişdə səth istiliyinin ən yüksək dərəcəsi 27 dərəcə , ən aşağı isə 7 dərəcə olduğunu göstərir.
Lakin Alimlər təbii tarazlığın, insanlardan qaynaqlanan sıx bir istiləşmə müddətiylə pozulduğunu və bu vəziyyətin dünyadakı həyatın böyük hissəsinin təbii olduğu iqlimin sabitliyi üçün əhəmiyyətli mənfəətimlərə gətirib çıxaracağını söyləyir.
2) İstixana təsiri nədir?
İstixana təsiri, atmosferdə ibarət olan, yaranan bir təbəqənin yaratdığı təsirdir. Bu təbəqə Günəşdən gələn şüaların dünyadan əks olunduqdan sonra təkrar atmosferin xaricinə çıxmasına maneə törədir. İstixana təsiri olmasaydı dünya son dərəcə soyuq bir planet halına gəlirdi.
İstixana təsirini artıraraq dünyanın normaldan çox istiləşməsinə səbəb olan qazlardan bəziləri karbon 4 oksid, əmtəən və azotoksitdir. Bu qazlar müasir sənayedə və əkinçilikdə istifadə edilir, qalıq yanacaqların yanmasıyla ortaya çıxır.
Atmosferin konsentrasiyası hər keçən gün artır. Məsələn atmosferdəki karbon 4 oksid konstanstrasyonu 1800-cü illərdən bəri yüzdən 30-dan daha yüksək bir səviyyədə artdı.
Alimlərin böyük bir əksəriyyəti istixana təsiri yaradan qazların çərşənbə axşamıındakı artımın, dünyanın istiliyinin yüksəlməsinə səbəb olacağını düşünür.
3) İstiləşmənin dəlili nə?
İstilik qeydləri 19-çu əsr sonlarında tutulmağa başlandı.
Qlobal istiləşmə ortalama olaraq 20-çi əsrdə təxminən 0.6 dərəcə artdı. İstiliyin artmasıyla buzlaqların əriməsi səbəbiylə dəniz səviyyələri də 10-20 santinmetr arasında yüksəldi.
Arktiq dəniz buzları, son bir neçə 10 ilin yaz və payız dövründə təxminən yüzdə 40-a çatan nisbətdə incəldi. Buna qarşılıq Antarktikanın bəzi hissələri daha da soyudu. Səth istiliyi və troposferdəki istilik arasında bəzi ziddiyyətlər gözə dəyir.
4) İstilik nə qədər yüksələcək?
İstixana təsiri yaradan qazların təsirinin qarşısı alınmazsa, 2100-ə qədər ortalama qlobal istilik 1.4-5.8 dərəcə artacaq. Mədəniyyətin ortaya çıxışından bəri qlobal istilik ortalama yalnız 1 dərəcə artdı.
İstixana təsiri yaradan qazların qarşısı dərhal alınmazsa belə, alimlər təsirin uzun bir müddət daha davam edəcəyini söyləyir. Çünki böyük buz və su parçalarını da ehtiva edən iqlim sisteminin normala dönməsi yüzlərlə il ala bilər.
Bəzi alimlər, Qrelandiya buzlaqlarında yaşanan ərimənin dərhal tədbiri alınsa belə geri dönülməz olduğunu düşünürlər. Yüzlərlə il davam edəcək bu əməliyyat, dəniz səviyyələrində yeddi metrlik bir yüksəlməyə səbəb ola bilər.
5) Hava vəziyyəti nə olacaq?
Qlobal mənada daha çox sərt hava hadisələri ortaya çıxacaq. Sahil bölgələrdə yağmur miqdarı artarkən, iç bölgələrdə isti havanın təsiriylə quraqlıq baş verəcək.
Artan fırtınalar və dəniz səviyyələri səbəbiylə daha çox sel meydana gələcək. Bununla birlikdə, hava istilikləri bölgələrə görə çox böyük fərqliliklər göstərəcək. Və bu vəziyyətin nəticələri təxmin edilməyəcək qədər güclüdür.
6) Təsirləri nələr olacaq?
Şirin su qaynaqlarının azalması, qida istehsalı şərtlərindəki ümumi dəyişikliklər və sellər, fırtınlar, isti dalğaları və quraqlıq səbəbiylə ölümlərdə yaşanacaq artım kimi potensial təhlükələr gündəmə gələcək.
Bu vəziyyət ən çox, sürətli iqlim dəyişməsinə qarşı hazırlıq edə bilməyən yoxsul ölkələri təsir edəcək.
Həyat sahələrinin sürətli dəyişməsinə ayaq uydura bilməyən bir çox bitki və heyvan növünün nəsili yox olacaq. Dünya Sağlamlıq Təşkilatının məlumatlarına görə, qızdırma və qeyri-kafi bəslənmə kimi səbəblərdən milyonlarla adam ölümlə üz-üzə gələcək.
7) Nə bilmirik?
İstiləşməyə insan təsirinin nə qədər olduğunu və istiləşmənin zəncirləmə təsirlərinin nələr ola biləcəyini bilmirik.
Qlobal istiləşmə, sabit buzlaqların əriməsi ilə istixana təsiri yaradan əmtəən qazının yüksək miqdarda artması kimi, gələcəkdə istiləşməni tətikləyəcək dəyişikliklərə yol aça bilər.
Daha isti şərtlər səbəbiylə böyümə sürətləri artan bitkilərin, böyüdükcə atmosferdən daha çox karbon 4 oksid çəkməsi kimi istiləşməni yüngülləşdirici təsirlər edə bilər.
Ancaq elm adamları, kompleks tarazlığın, bu müsbət və mənfi təsirlərə necə bir reaksiya verə biləcəyi mövzusunda əmin deyil.
8) Şübhəçilər nə deyir?
Qlobal istiləşməyə şübhəylə yanaşanlar belə dünyanın gedərək istiləndiyini inkar etmir. Şübhələrinin dayağını, qlobal istiləşmə təsirinin insan fəaliyyətləri səbəbiylə ortaya çıxmış olmasına bağlayırlar.
Bəziləri hal-hazıda şahid olduğumuz dəyişikliklərin fövqəladə olmadığını söyləyir. Buna ən böyük dayaqları isə insan var olmadan əvvəl qlobal iqlim şərtlərində yaşanmış olan dəyişiklikləri nəzərdə tuturlar.
Bəzi şübhəçi alimlər, istiləşməni bir müddətdir günəşdə olan yüksək fəaliyyətlərə bağlayır. Bununla birlikdə, iqlimin təbii dəyişmələrinin ən təpəsində belə bir şeylər olduğu və bunda da insanın günahlandırılmasıdır.
|
