|
Qlobal İstiləşmənin tarixi və beynəlxalq önləmələr
Cəmiyyəti maraqlandıran, son 20 il içində artmağa başlayan və təxminən 100 ildir bilinməkdə və araşdırılmaqdadır. Atmosferdəki CO2 təcrübəsinin dəyişməsinə bağlı olaraq, iqlimin dəyişə bilgisi ilk dəfə 1896-cı ildə Nobel mükafatı sahibi
İsveçli S. Arrhenius tərəfindən nəzərdə tutulmuşdur.
Ancaq, ilk dəfə 1979-cu ildə Dünya Meteorologiya Təşkilatı (WMO) liderliyində "Birinci Dünya İqlim Konfransı" təşkil edilmiş; qalıq yanacaqlardan və CO2 təcrübəsindən qaynaqlanan qlobal iqlim dəyişikliyi vurğulanmışdır. Edilən ilk ciddi konfrans, 5-12 İyun 1992 tarixindəki Rio Konfransıdır. Bu konfrans
nəticəsində Rio Bəyannaməsi nümayiş olunmuşdur. Birləşmiş Millətlər və Avropa Birliyi ölkələrinin də içində olduğu 184 ölkənin tərəf olduğu Birləşmiş Millətlər İqlim Dəyişikliyi Çərçivə Müqaviləsi 21 Mart 1994 tarixində qüvvəyə girmişdir. Bu müqaviləyə görə iki iş qrupu yaradılmışdır. Birinci iş qrupunda ölkələrin CO2 və o biri istixana qazı emisyonlarıyla əlaqədar öhdəçiliklər; ikinci iş qrupunda isə qanuni və təşkilati mexanizmlər ələ alınmışdır.
İş qruplarının etdiyi araşdırmalar sonunda, inkişaf etmiş ölkələrin əvvəlki müddətdə atmosferə yaydığı istixana qazları diqqətə alınmış və bu ölkələrin emisyonlarında dərhal endirim yoluna getmələri ifadə edilmişdir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrə isə; sənayeləşmə müddətlərinin davam etdiyi vurğulanaraq qaz emisyonu endirimində elastiklik təmin edilmişdir. Bu təsbitlərdən yola çıxılaraq inkişaf etməkdə olan ölkələrə tanınan istixana qazı nin elastikliyinin istənilən səviyyədə tutula bilməsi üçün inkişaf etmiş ölkələrin, inkişaf etməkdə olan ölkələrin sənayeləşməsinə maddi qaynaq və texnoloji dəstək təmin etmələri lazım olduğu ifadə edilmişdir. Birləşmiş Millətlər İqlim Dəyişikliyi Çərçivə Müqaviləsinin ən əhəmiyyətli məqsədi "Atmosferdəki istixana qazı təcrübələrini iqlim sistemi üzərindəki təhlükəli antropojen (insan qaynaqlı) təsirləri önləyəcək bir səviyyədə dayandırmaq" formasında təyin olunmuşdur. Ancaq inkişaf etmiş ölkələr və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında uzlaşma təmin edilə bilməmişdir. Anlaşılmazlığa gətirib çıxaran ana mövzular bunlardır:
·CO2 və o biri istixana qazı emisyonlarının azaldılmasına istiqamətli öhdəçiliklərin inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasındakı paylaşması.
·İnkişaf etmiş ölkələrdən inkişaf etməkdə olan ölkələrə maddi qaynaq və texnologiya transferi
·İnkişaf etməkdə olan ölkələrə ediləcək olan qaynaq köçürəminin forması.
Nəticə olaraq, fikir birliyi təmin edilə bilməmiş və üzərində mübahisə edilən mövzular bir sonrakı yığıncaq üçün ana maddə olaraq təyin olunmuşdur. Rio Bəyannaməsi sonrasında imzalanan digər bir əhəmiyyətli sənəd də 1997 Kyoto Protokoludur. Bu protokola görə tərəf ölkələr insan qaynaqlı CO2 və o biri istixana qazının 2008-2012 dövründə 1990 səviyyələrinin enərək 5%-e endirəcəklər. Avropa Birliyi həm üzv olaraq həm də tək-tək üzv ölkələr baxımından 8%-lik azaltma öhdəçiliyi almişdir. Protokolda Amerika Birləşmiş Dövlətlərinin təyin olunmuş azaltma öhdəçiliyi 7%-dir. Ancaq dövrün Amerika Başçı Köməkçisi Al Gore bu öhdəçiliyi qəbul etmənin mümkün olmadığını və öz xalqının mənfəətləri istiqamətində dəyişdirmək için-için əlindən gələni edəcəyini açıqlamışdır. Beynəlxalq Tədbirlər
Daha sonrakı müddətdə ABŞ, Buenos Airesdə reallaşdırılan Tərəflər Konfransının (DƏYƏNƏK-4) sonunda Kyoto Protokolunu imzaladığı ancaq Çin, Hindistan kimi inkişaf etməkdə olan açar ölkələr istixana qazını məhdudlaşdırma mövzusunda hər hansı bir öhdəçilik götürmədikcə protokola tərəf olmayacağını elan etmişdir.
Bilindiyi kimi ABŞ-ın dünya siyasi arenasındakı gücü iqtisadi üstünlüyündən irəli gəlməkdədir. Bu gücün əhəmiyyətli bir qisimini də "neft təkəlləri" dediyimiz Amerikan neft şirkətləri meydana gətirməkdədir. ABŞın insan qaynaqlı istixana qazını məhdudlaşdırma müddətində götürmüş olduğu tutum insan həyatı bahasına da olsa, öz iqtisadi mənfəətlərindən imtina etmək istəmədiyinin diqqətə çarpan bir dəlilidir. Nəticə olaraq, fikir birliyi təmin edilə bilməmiş və üzərində mübahisə edilən mövzular bir sonrakı yığıncaq üçün ana maddə olaraq təyin olunmuşdur. Nəticə olaraq tərəf ölkələrin anlaşılmazlıqları səbəbiylə Kyoto Protokolu hər hansı bir sanksiya gücü ya da etibarlılığı olmayan bir mətn olaraq qalmışdır. Daha sonrakı müddətdə, kiçik bünyəli müxtəlif konfranslar edilmiş ancaq daha əvvəl alınan qərarlar heç cür həyata geçirilemediyinden Hollandiyada 35 ölkənin iştirakıyla 13-24 Noyabr 2000 tarixində Tərəflər Konfransı 6 (DƏYƏNƏK-6) təşkil edilmişdir. La Haye Konfransı olaraq bilinən bu yığıncağın gündəmi Kyoto Protokolunda alınan qərarların həyata keçirilmə yolları olmuşdur. Bu məqsəd konfrans başçılarına bəzi vəzifələr və nəzarət etmə səlahiyyətləri verilmişdir. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq protokolun işləyişi tam olaraq təmin edilə bilməmiş və anlaşılmazlıqlar bir sonrakı yığıncağa təxirə salınmışdır. Görüldüyü kimi Avropa Birliyi ölkələri, ABŞ və daha bir çox ölkənin iştirakı ilə gerçekleştirlen bütün bu konfranslar heç bir konkret adıma çevrilə bilməmişdir. Bu həllsizliyin səbəbi; başda ABŞ olmaq üzrə bəzi inkişaf etmiş ölkələrin "milli mənfəətlərimiz" dedikləri ancaq əsasən iqtisadi əsaslı olan mənfəətlərindən imtina etmək istəmələridir. Nümayiş olunan və hətta imzalanan heç bir protokol "insanlığın mənfəətləri" adına konkret tədbirlər görə bilməmiş yalnız siyasi arenadakı mətn kütləsinə bir neçə yarpaq daha əlavə etmişdir.
qaynaq:
Qlobal istiləşmənin nəticələri BMT-nin İqlim Dəyişikliyi Panelinin (IPCC) işləri nəticəsində, qlobal istiləşmənin Avropada, qütblərdə, kiçik ada dövlətlərində və dünyanın başqa bölgələrində yol aça biləcəyi nəticələndirər təyin olundu. Qaralama halındakı hesabat, 130u aşan ölkə hökumətinin dəstəklədiyi və 2000 ötərindəki elm adamını və hökumət nümayəndəsini əhatə edən IPCC-in sabah başlayacaq yığıncaqlarında ələ alınacaq və son şəkli, 6 Apreldə Brusseldə açıqlanacaq.
|
