|
Yapon elm adamlarının etdiyi araşdırma, balinaların, ehtimalla qlobal istiləşmənin gətirib çıxardığı iqlim dəyişikliyi səbəbiylə son 20 ildə zəiflədiyini göstərdi. Yapon elm adamlarının, ölkədə tətbiq olunan müzakirələri balina ovundan əldə edilən məlumatlar istiqamətində etdiyi araşdırma, 1980-cu illərin sonundan bu yana Antarktika ətrafında ovlanan 4500-dən çox balinadan alınan ölçülərin, heyvanların əhəmiyyətli ölçüdə yağ itirdiklərini və narahatlıq verici şəkildə zəiflədiklərini göstərdiyini ortaya qoydu. Araşdırmanın, qlobal istiləşmənin, qida çətinliyi yaşayan balinalara zərər verə biləcəyi istiqamətindəki ilk dəlili təqdim etdiyi ifadə edildi.
Yapon qrupun məlumatları araşdırmasına köməkçi olan Norveçli balina mütəxəssisi Lars Walloe də, "Bu, yağ miqdarında əhəmiyyətli bir dəyişiklik sürməsi halında balinaların həyatda qalması çətinləşə bilər. Ekosistemde bəzi böyük dəyişmələr olduğunu göstərir" şərhini etdi.
Araşdırma çərçivəsində, 1988 və 2005 illəri arasında ovlanan 4689 balinanın yağ qalınlığı və cəmi yağ ağırlıqlarıyla əlaqədar məlumatların araşdırıldığı, bu müddət içində balinaların yağ qalınlığıyla cəmi yağ ağırlıqlarının yüzdə 9 nisbətində azaldığının, heyvanların bel ətraflarının ölçüsünün yüzdə 4 nisbətində incəldiyinin görüldüyü qeyd edildi.
Balinalar, ehtiyacları olan enerjini və soyuq sulardakı sahil idimi qalın yağ tabalarından təmin edirlər.
Ətrafçılar isə araşdırmanın nəticələndirərinin keçən ay Qütbləndir Biology jurnalının internet saytında nümayiş olunmasını, elmi balina ovçuluğuna möhtərəmlik qazandıra biləcəyi və Yaponiyanın balina ovlama səylərini dəstəkləyə biləcəyi narahatlığıyla tənqid edərək, araşdırmanın elmi nəşr orqanlarında iştirak etməsinin etik olmadığını müdafiə etdilər.
Yaponiyanın JARPA adıyla bilinən elmi balina ovçuluq proqramı, ticari məqsədli balina ovçuluğuna gətirilən moratoryumdan sonra 1987-ci ildə başlamışdı.
ABŞın köhnə başçı köməkçisi Al Gorenin liderlik etdiyi kampaniyayla qlobal istiləşməylə mübarizəyə yeni bir anlayış gətirilməsi planlanır. Kampaniyada 10 ildə ABŞda təmiz enerjiyə keçiş hədəflənir. ABŞda qlobal istiləşmə və enerji asılılığı mövzuları gündəmdəki yerini qoruyarkən, ABŞın köhnə başçı köməkçisi Al Gorenin bir müddətdir icra etdiyi işlər daxilində başladılan "Biz" kampaniyasıyla qlobal istiləşməylə mübarizəyə yeni bir anlayış gətirmək və 10 il içində ABŞda təmiz enerjiyə keçiş hədəflənir. Time jurnalında iştirak edən xəbərə görə, Al Gorenin qurduğu qar/qazanc məqsədi güdməyən İqlim Qoruma İttifaqı (ACP) 300 milyon dollarlıq büdcəsiylə qlobal istiləşməylə mübarizədə yeni bir cəbhə açmağı məqsəd qoyur. Kampaniya "bir qiyamət ssenarisi olaraq təqdim edilən" ya da "iqlim elmi terminologiyasıyla ictimaiyyəti böhrana salan" qlobal istiləşmə ifadəsinə alternativ olmağı hədəfləyir. İctimaiyyətin fərqindəliyini artırmanın və beləcə dəstəyini almanın əhəmiyyətinə işarə edən kampaniya direktoru Cathy Zoi, bu çərçivədə hazırladıqları və ABŞda olduqca diqqəti cəlb edən TV reklamlarının insanları motivasiya edəcəyi fikirində.
"Qlobal istiləşmənin fərdi davranışlardakı kiçik dəyişikliklərlə həllə qovuşdurula bilməyəcəyinin" müdafiə olunduğu kampaniyayla "yenilənə bilər enerji"nin mənimsənməsi və "qalıq yanacaqların" istehsalının dayandırılması üçün milli və beynəlxalq siyasi iradənin əhəmiyyətinə də işarə edilir.
Bu mübarizənin 10 il içində təmiz enerjiyə keçərək qazanıla biləcəyi iddiasında olunan kampaniyanın mərkəzində külək və günəş enerjisindən maksimum nisbətdə faydalanmaq var.
"Onu Həll edə bilərik" (We Can Solve It) şüarıyla yola çıxılan kampaniyanın saflar/tərəflərinə bu ana qədər 1,5 milyon Amerikalının qatılması təmin edildi. Ancaq kampaniya səlahiyyətliləri, gündəmi məşğul edən iqtisadi dayanma və neft qiymətləri mübahisə/müzakirələrinin bu mövzunun əhəmiyyətinə kölgə salacağından narahat.
Qlobal istiləşməylə mübarizə ABŞ başçılıq seçkisi kampaniyalarında toxunulan mövzulardan biri olsa da xəbərdə, seçicilərin gündəminin ilk əsnasında qlobal istiləşmə olmadığı üçün namizədlərin də bu mövzudan dəm vurma gərəyi duyulmadiğına diqqət çəkilir.
Digər tərəfdən, kampaniyanın bütün tərəfdarları dəstək aldığı deyilə bilməyəcəyi kimi, "ABŞ-ın 10 il içində təmiz enerjiyə keçə biləcəyi" məsələsi hələ elm adamları ilə siyasətçilər də məsafəli dayanır. Bu çərçivədə xəbərdə, Amerikalıların və beynəlxalq cəmiyyətin qlobal istiləşmənin ciddiliyinin fərqində olsalar da bu mövzuda nə etmək lazım olduğu mövzusunda dəqiq olmadıqlarının altı çəkilir.
Keçən həftə Demokrat Partiyanın konqresində də bu mövzunu dilə gətirən köhnə başçı köməkçisi, qlobal istiləşmə problemini həll etmək üçün "bunun bacarıla biləcəyini təlqin edəcək bir başçı" xaricində hər şeyə sahib olduqlarını söyləmişdi.
Al Gore, keçən il iqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə ilə bağlı işlərindən ötəri Nobel Barış Mükafatına layiq görülmüşdü.
Aralıq dənizidə qlobal istiləşmə ilə bağlı olaraq, bəziləri zəhərli 68 yeni balıq növünün yaşamağa başladığı və xalqın yaxşı tanışı qızılbalıq və barbunya kimi ləzzətli növlərin isə azaldığı bildirildi.
Həyatın İskəndərin mahalında olan, Mustafa Kamal Universitetinə bağlı Su Məhsulları Fakültəsi Dekanı Prof. Dr. Camal Turan, Aralıq dənizində qlobal istiləşmədən əvvəl ildə 1-2 yeni balıq növünün girdiyini, indilərdə isə bu rəqəmin 4-5-ə çıxdığını ifadə edərək, bunlar arasında faydalı olanların yanında, zərərli olanların da olduğuna diqqəti çəkdi.
Aralıq dənizidə 48 familiyadan cəmi 68 növ yeni balıq növünün yaşamağa başladığının təsbit edildiyini ifadə edən Prof. Dr. Turan, "Aralıq dənizidə 1975-ci ildə 21,5 dərəcə olan su istiliyi, 2008-də 23,5 dərəcəyə çıxdı. Qırmızıdənız və Atlantik Okeanından gələn yeni növlər və dəniz suyu istiliyinin 2 dərəcə artması səbəbiylə, balıqların artıma zamanı, yeri, həyata vərdişləri dəyişir" dedi. Köhnədən tez-tez görülən balıqların, artıq uğramaz olduğunu deyən Prof. Dr. Turan, belə davam etdi:
"Yeni növlər, Aralıq dənizinin yerli balıqlarıyla döyüş halına girdilər. Kim güclüdürsə, digərini qovmaqda və yox etməkdə. Qırmızıdənizdən yeni gələn balıq növləri ümumiyyətlə 'karnivor' deyilən güclü və yırtıcı növlər olduğu üçün, onlar bu döyüşü qazanırlar. Beləliklə, Aralıq dənizidə alışdığımız balıq növləri get-gedə azalmaqdadır. Bunlar arasında qızılbalıq və barbunyayı saya bilərik. Bu vəziyyət ticari itkinlərə də səbəb olur. Balıqçılar, istədikləri balıq növləri ovlaya bilməz vəziyyətə gəliblər."
ZƏHƏRLİ OLANLARI DA VAR-
Xalqın və balıqçıların yeni növləri yaxşı tanıması lazım olduğunu yazan Prof. Dr. Turan, "Bu gün ov növləri dəyişmiş və indiki vaxtda Hind Okeanı mənşəli, çox rəngli bir çox xarici növ ən çox ovlanan növ halına gəlmişdir. Məsələn 'gümüş' və ya 'loxum' adı verilən 'Saurida Undosquamis' bunlardan biridir. Bu cür balıqların bəzilərində zəhərli maddələr olur. Ayrıca yayılımış növlər bərabərində bir çox parazit və xəstəlik daşıyıcı canlıları gətirməkdə" dedi. Xüsusilə "tetrodoksin" adlı zəhərli maddə daşıyan "şar balıqları"nın, balıqçılar tərəfindən şüursuz şəkildə xalqa təqdim edilməsinin və istehlak edilməsinin, insan sağlamlığı baxımından son dərəcə təhlükəli olduğunu ifadə edən Prof. Dr. Turan, belə davam etdi: "Tikanlı şar balığı, balıq yumurta və sürfələrinə həm zərər verməkdə həm də daşıdığı zəhərli tikanlarından ötəri insan sağlamlığı baxımından təhlükə təşkil etməkdədir. Bu balıqlar balıqçılar üçün qorxulu yuxu halına gəlmiş vəziyyətdədir. Dənizlərimizə Süveyş Kanalından keçərək gələn bir dəniz anası növü olan 'Rhopilema Nomadicanın uzadılmalarında olan yandırıcı kapsula hüceyrələri də dəriylə təması nəticəsində partlayar və zəhərini dəriyə yeritməklə yanma və qaşıntı başladar. Qaşıntının yeri sonar ağrı və qızartı buraxır. Ağrının əhəmiyyətsiz olduğu və ovuşturma ilə ötürüldüyü zənn edilsə də bəzilərdə nəfəs darlığı, ürək bulanması və kramplar görülə bilər."
Aralıq dənizidə görülməyə başlayan, lakin hələ Türkiyə sahillərində rast gəlinməyən yeni bir balıq növünün də "Decapterus Russelli" olduğunu söyləyən Prof. Dr. Turan "Bu cür, qəlsəmələrində olan zəhər səbəbiylə insan sağlamlığı baxımından son dərəcə təhlükə təşkil edir. Xüsusilə İstavrite bənzəməsi səbəbiylə balıqçılar tərəfindən asanlıqla ayırt edilə bilməməsinin problem yarada biləcəyindən narahatlıq edirik" deyə
danışdı.
|
